Stanisław Wawrzyniec Staszic
Biografia
Stanisław Wawrzyniec Staszic urodził się w Piła w rodzinie mieszczan; ojciec Wawrzyniec i dziadek byli burmistrzami Piły, matką była Katarzyna z Mędlickich, burmistrzanka pilska. Uczył się w kolegium jezuitów w Poznaniu, a po ukończeniu seminarium duchownego w Poznaniu uzyskał święcenia i w 1779 został duchownym.
W 1778 otrzymał kanclerstwo kolegiaty szamotulskiej wraz z dochodami z dóbr Jankowice; z kanclerstwa ustąpił w 1796. Studiował w latach 1779–1781 we Francji (Paryż, Collège de France, gdzie poznał Buffona) i w Niemczech (Lipsk i Getynga), odwiedzając Alpy i Apeniny.
Po powrocie do Polski w 1781 objął posadę wychowawcy synów Zamoyskiego. W 1782 uzyskał doktorat obojga praw Akademii Zamojskiej i objął tamtejszą katedrę języka francuskiego (do 1784). W latach 1789–1791 i 1794–1797 wyjeżdżał za granicę; według kroniki parafii pw. św. Katarzyny w Czernięcinie w latach 1788–1791 był proboszczem w Turobinie i rektorem w Czernięcinie.
W pierwszych latach Sejmu Czteroletniego przebywał w Warszawie; następnie stał się doradcą finansowym wdowy po Zamoyskim i uzyskał znaczny kapitał. Podróżował po kraju (1798–1799) prowadząc badania geologiczne i geograficzne. W 1801 nabył dobra hrubieszowskie; w 1804–1805 wyjechał za granicę, a w 1805 wszedł na Krywań i Łomnicę podczas wyprawy geologicznej.
Staszic był jednym z czołowych reformatorów polskiego oświecenia; jako filozof głosił koncepcję rozwoju świata i działał na rzecz poprawy położenia chłopów. W 1808 objął prezesurę Towarzystwa Przyjaciół Nauk; w 1812 założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie; w latach 1807–1812 był członkiem Izby Edukacyjnej, a od 1815 Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Rady Stanu Królestwa Polskiego. W 1816 współorganizował szkołę uniwersytecką w Warszawie i Szkołę Akademiczno-Górniczą w Kielcach.
Staszic miał również kontrowersyjne poglądy dotyczące Żydów; w traktacie Przestrogi dla Polski, opublikowanym w 1790 roku, nazywał Żydów „naszego kraju letnią i zimową szarańczą”; po 1815 antysemityzm przybrał ostre formy. Był mecenasem Abrahama Sterna.
Zmarł 20 stycznia 1826 i został pochowany przy pokamedulskim kościele Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Pannyna warszawskich Bielanach. Na pogrzebie wykonano utwory Chopina; część majątku przeznaczono na cele dobroczynne, a jego grób stał się miejscem spotkań młodzieży i patriotów; w 1999 odnowiono pomnik nagrobny.